Wirtualne Muzeum Barokowych Fresków na Dolnym Śląsku

PL CZ

Neunhertz, Georg Wilhelm Joseph

Neunhertz, Georg Wilhelm Joseph

  • Data i miejsce chrztu: 11 V 1689, Wrocław
  • Data i miejsce śmierci: 24 V 1749, Praga

  • Inne zapisy nazwiska i imion: Neyhertz, Neun Hertz, 9 Hertz
  • Zawód: malarz
  • Miejsce zamieszkania: Wrocław do 1694, Lubiąż 1694–1723, Praga 1723–1727, Wrocław 1727–1737, Praga 1737–1749
  • Miejsca działalności: Białystok, Boćki, Bolesławiec, Gostyń, Grodno, Koloděje nad Lužnicą, Krzeszów, Ląd, Lubiąż, Neuzelle, Praga, Rychnov nad Kněžnou, Rydzyna, Warszawa, Wilkszyn, Żagań

Georg Wilhelm Joseph Neunhertz urodził się we Wrocławiu i tam został ochrzczony 11 V 1689 roku. Jego rodzicami byli wrocławski malarz, Christian Neunhertz, który 12 VII 1689 roku najprawdopodobniej popełnił samobójstwo, oraz Maria Magdalena z domu Willmann, która zmarła w 1694 roku. Osierocony Georg Wilhelm trafił na wychowanie do lubiąskiego domu swego dziadka, Michaela Willmanna, stając się pełnoprawnym członkiem rodziny, o czym świadczy fakt, iż został uwzględniony w testamencie przy podziale majątku. Po śmierci swego wuja, Johanna Christopha Liški (23 VIII 1712), Neunehertz przejął lubiąską posiadłość wraz z pracownią malarską. W dniu 16 I 1714 roku ożenił się z Marią Johanną Theresią, córką Alardusa Mauritza Eggersa, nadwornego malarza wrocławskiego biskupa Franciszka Ludwika von der Pfalz-Neuburg, a ślub odbył się w kościele pw. Bożego Ciała we Wrocławiu. Z tego związku na świat przyszła co najmniej trójka dzieci:
Johann Carl, ochrzczony 8 II 1724 roku w kościele parafialnym pw. Panny Marie Na louži na Starym Mieście w Pradze, zmarł w tym samym roku,
Maria Josepha Margerita, ochrzczona 21 III 1716 roku w kościele parafialnym pw. św. Gallusa na Starym Mieście w Pradze,
Franciscus Jacobus Lucas, ochrzczony 15 X 1728 roku w kościele klasztornym Dominikanów pw. św. Wojciecha we Wrocławiu, zmarł 21 XI 1728 roku.
Najpóźniej w 1723 roku Neunhertz opuścił wraz z rodziną Lubiąż i zamieszkał na Starym Mieście w Pradze. Tam wynajmował dom nr 478, za który płacił czynsz w wysokości 100 guldenów rocznie. W 1727 roku Neunhertz powrócił na Śląsk i osiadł we Wrocławiu na terenie parafii pw. św. Wojciecha. We Wrocławiu malarz mieszkał do 1737 roku, po czym ponownie przeniósł się na Stare Miasto w Pradze, gdzie w dniu 13 IX 1737 roku uzyskał prawa miejskie. Tam umarła jego żona, którą pochowano 5 I 1741 roku, tam też zmarł sam artysta 24 V 1749 roku.


Dzieła freskowe na Śląsku

Inne dzieła

- Wilkszyn, kościół parafialny pw. św. Wawrzyńca, dwa plafony na sklepieniu, Trójca Stworzona, Trójca Święta, 1721,
- Rychnov nad Kněžnou, dawna ujeżdżalnia, dekoracja freskowa sklepienia, 1727,
- Neuzelle, kościół klasztorny Cystersów pw. Wniebowzięcia NMP, dekoracja freskowa ścian bocznych, Litania do Imienia Jezus, 1730,
- Ląd, kościół klasztorny Cystersów pw. Najświętszej Marii Panny i św. Mateusza, dekoracja freskowa kopuły, Alegoria kościoła, 1731–1732,
- Bolesławiec, kościół parafialny pw. św. Mikołaja, kaplica pw. Krzyża Świętego, dekoracja freskowa obramień okna, 1736,
- Żagań, dawna biblioteka klasztoru Augustianów, dekoracja freskowa na sklepieniu dwóch kopuł, Apoteoza zakonu augustianów, Apoteoza Mądrości Bożej, 1736,
- Boćki, kościół klasztorny Reformatów, dekoracja freskowa na sklepieniu kopuły, 1740,
- Praga-Strahov, kościół klasztorny Premonstratensów pw. Wniebowzięcia NMP, dekoracja freskowa ścian nawy głównej, sceny z życia św. Norberta, 1742–1743, dekoracja freskowa sklepienia nawy głównej, sceny o symbolice maryjnej, 1743–1744,
- Koloděje nad Lužnicą, kaplica pałacowa, dekoracja freskowa, Trójca Święta, 1744,
- Gostyń, kościół klasztorny Filipinów, dekoracja freskowa kopuły, 8 scen z życia św. Filipa Nereusza, 1746,
- Praga-Břevnov, kościół klasztorny Benedyktynów pw. św. Małgorzaty, zakrystia, Anioł zwiastujący Zachariaszowi, 1746.

Autor noty: Andrzej Kozieł

Naukę malarskiego rzemiosła Georg Wilhelm Neunhertz zapewne rozpoczął jeszcze w warsztacie swego dziadka, Michaela Willmanna. Po jego śmierci kontynuował edukację pod kierunkiem Johanna Christopha Liški, który w 1708 roku przejął kierownictwo lubiąskiego warsztatu. Po jej zakończeniu Neunhertz być może odbył jeszcze podróż do Włoch, na co wskazują cechy formalne jego malowideł freskowych. Po przedwczesnej śmierci Liški Neunhertz przejął kierownictwo lubiąskiej pracowni i rozpoczął samodzielną działalność artystyczną. Podobnie jak Willmann i Liška, Neunhertz nie był serwitorem lubiąskiego opactwa Cystersów, lecz prowadził w miarę samodzielną pracownię malarską „przy” klasztorze w Lubiążu. Jednak w 1723 roku artysta zdecydował się opuścić wraz z rodziną Lubiąż i osiąść na Starym Mieście w Pradze. Tam od 1724 roku przez dwa lata artysta regularnie wnosił kwartalne opłaty do staromiejskiego cechu malarzy, a w dniu 12 VI 1726 roku po przedstawieniu pracy mistrzowskiej został ostatecznie przyjęty w poczet jego członków. Rok później Neunhertz powrócił wraz z rodziną na Śląsk i osiadł we Wrocławiu. Nie został jednak członkiem miejscowego cechu malarzy i nie działał na terenie miasta jako partacz, lecz funkcjonował jako „wędrowny” artysta, bowiem jako specjalista od malarstwa freskowego przyjmował zlecenia od fundatorów z terenów całego Śląska, Rzeczypospolitej i Łużyc traktując Wrocław nie jako miejsce pracy, lecz dogodny punkt kontaktowy. Choć w 1737 roku Neunhertz powrócił na Stare Miasto w Pradze, to jednak jego sposób pracy oraz terytorialny zasięg realizowanych zleceń nie uległy już zmianie aż do śmierci artysty.

Georg Wilhelm Neunhertz był artystą wszechstronnym i podejmował się różnych zleceń. Malował liczne obrazy olejne na płótnie: płótna ołtarzowe o religijnej tematyce, cykle przedstawień świętych, naścienne obrazy o starotestamentowej i nowotestamentowej tematyce oraz portrety. Był ceniony jako rysownik, autor znakomitych samodzielnych prac wykonywanych piórkiem w tuszu na papierze. Parał się także grafiką w technice akwaforty a także sam projektował religijne grafiki, które były sztychowane przez profesjonalnych miedziorytników. Jednakże tym co było jego specjalnością i decydowało o obliczu jego twórczości, to były kompleksowe dekoracje freskowe we wnętrzach kościołów, klasztorów i pałaców. W przeciwieństwie do Willmanna i Liški, którzy specjalizowali się w obrazach olejnych, Neunhertz był typowym malarzem-freskantem, który podróżował po całej Środkowej Europie i potrafił szybko i ze znakomitym opanowaniem trudnej techniki fresku mokrego wykonać różnego rodzaju dzieła freskowe.

Jako twórca obrazów olejnych Neunhertz był kontynuatorem twórczości swego dziadka, Willmanna i wuja, Liški. Objawiało się to zarówno w nagminnym wykorzystywaniu Willmannowskich wzorców kompozycyjnych, jak i w naśladowaniu słynnej Willmannowskiej szkicowej maniery malarskiej, która była znakiem rozpoznawczym lubiąskiego warsztatu. Natomiast na polu malarstwa freskowego Neunhertz prezentuje się jako artysta o wiele bardziej samodzielny i oryginalny, dla którego wzorem nie była twórczość Willmanna i Liški, lecz – jak pokazuje analiza formalna – dzieła mistrzów monumentalnego malarstwa weneckiego. Śląski artysta przejął z nich cały repertuar środków malarstwa iluzjonistycznego, znakomite wyczucie dekoracyjnego rytmu wielkich powierzchni polichromii, a także niezwykle wyrafinowane wyczucie kolorystyki. Neunhertz potrafił także stosować elementy malarstwa kwadraturowego według traktatu Andrei Pozza. Wszystkie te cechy uprawdopodabniają hipotezę o włoskiej edukacji artysty.

Na Śląsku i Łużycach oraz w Czechach głównymi zleceniodawcami Neunhertza byli przedstawiciele Kościoła katolickiego, którzy postrzegali artystę jako kontynuatora dzieła jego sławnego dziadka, Michaela Willmanna oraz wuja, Johanna Christopha Liški. Stąd też Neunhertz otrzymywał liczne zlecenia od cystersów (Lubiąż, Krzeszów, Ląd, Neuzelle) – największych mecenasów twórczości Willmanna i Liški – a także od przedstawicieli innych zakonów: franciszkanów, benedyktynów (Praga-Břevnov, Legnickie Pole), augustianów (Strzelin, Żagań), premonstratensów (Praga-Strahov) oraz duchowieństwa diecezjalnego. Mniejszą rolę na tym terenie odgrywali świeccy fundatorzy, do których należeli hrabiowie Franz Anton von Sporck (Kuks) i Franz Karl Liebsteinsky Kolowrat (Rychnov nad Kněžnou) oraz mieszczanie z Bolesławca. Odwrotnie rzecz się miała na terenie Rzeczypospolitej, gdzie kościelni mecenasi Neunhertza byli nieliczni (cystersi z Lądu i filipini z Gostynia), a przeważali świeccy fundatorzy, jak hetman koronny Jan Klemens Branicki (Białystok), podskarbi litewski Józef Franciszek Sapieha (Boćki), Aleksander Józef Sułkowski (Rydzyna) czy nawet sam polski król, August III Sas (Warszawa, Grodno).

A. Schultz, Untersuchungen zur Geschichte ser Schlesischen Maler (1500–1800), Breslau 1882, s. 111; 

B. Patzak, Archivalische Beiträge zu einer Geschichte der deutschen Barockmalerei II, „Monatshefte für Kunstwissenschaft” 9 (1916), nr 10, s. 334–340; 

H. Tintelnot, Barocke Freskomaler in Schlesien, „Wiener Jahrbuch für Kunstgeschichte“, 16 (1954), s. 173–198; 

A. Dobrzycka, Jerzy Wilhelm Neunhertz, malarz śląski, Poznań 1958; 

M. Kałamajska-Saeed, Polichromia w Boćkach i jej domniemany twórca J. W. Neunhertz, „Biuletyn Historii Sztuki”, 47 (1985), nr 1-2, s. 73–84; 

W. Boberski, Uzupełnienia do calendarium Jerzego Wilhelma Neunhertza, „Biuletyn Historii Sztuki”, 50 (1988), nr 4, s. 367–368; 

P. Preiss, The drawings and etchings of Georg W. J. Neunhertz, „Bulletin of the National Gallery in Prague” 2 (1992), s. 62–80; 

M. Heydel, Neunhertz [...] Georg Wilhelm Joseph, [w:] Słownik artystów polskich i obcych w Polsce działających (zmarłych przed 1966 r.). Malarze, rzeźbiarze, graficy, t. 6, Warszawa 1998, s. 62–80; 

A. Kozieł, Rysunki Michaela Willmanna (1630–1706), Wrocław 2000 („Acta Universitatis Wratislaviensis. Historia Sztuki”, 14), s. 194–206, 389–424; 

J. Sito, Georg Wilhelm Neunhertz w Rzeczypospolitej, [w:] Willmann i inni. Malarstwo, rysunek i grafika na Śląsku i w krajach ościennych w XVII i XVIII wieku, red. A. Kozieł, B. Lejman, Wrocław 2002, s. 228–238; 

A. Kozieł, Wielkie przedsiębiorstwo czy mała rodzinna firma? Kilka hipotez na temat warsztatu Michaela Willmanna, [w:] Willmann i inni. Malarstwo, rysunek i grafika na Śląsku i w krajach ościennych w XVII i XVIII wieku, red. A. Kozieł, B. Lejman, Wrocław 2002, s. 92–100, s. 96–98; 

Śląsk ― perła w Koronie Czeskiej. Trzy okresy świetności w relacjach artystycznych Śląska i Czech, katalog wystawy, Akademia Rycerska, Legnica, 6 V–8 X 2006, Valdštejská jízdárna, Praga, 16 XI 2006–8 IV 2007, red. A. Niedzielenko, V. Vlnas, Praga 2006, s. 494; 

M. Pulik, Georg Wilhelm Neunhertz, [w:] Szlak Sakralnej Sztuki Barokowej im. Michaela Willmanna, http://www.drogibaroku.org; 

R. Sachs, Nieznane informacje źródłowe o Michaelu Willmannie Starszym i jego rodzinie, [w:] Opactwo Cystersów w Lubiążu i artyści, red. A. Kozieł, Wrocław 2008 („Acta Universitatis Wratislaviensis. Historia Sztuki” 26), s. 311–314, s. 312–313; 

T. Hladík, V. Vlnas, M. Vondráčková, Sub umbra alarum. Wzajemne relacje w sztuce barokowej Czech i Śląska w świetle inwestycji kulturalnych arystokracji czeskiej i Kościoła katolickiego, [w:] Śląsk, perła w Koronie Czeskiej. Historia ― kultura ― sztuka, red. M. Kapustka, J. Klípa, A. Kozieł, P. Oszczanowski, V. Vlnas, Praha 2007, s. 197–234, s. 224–227; 

A. Kozieł, Michael Willmann i jego malarska pracownia, Wrocław 2013 („Acta Universitatis Wratislaviensis. Historia Sztuki”, 33), passim.