Wirtualne Muzeum Barokowych Fresków na Dolnym Śląsku

PL CZ

Scheffler, Felix Anton

Scheffler, Felix Anton

  • Data i miejsce urodzenia: 29 VIII 1701, Monachium
  • Data i miejsce śmierci: 10 I 1760, Praga

  • Inne zapisy nazwiska i imion: Schefler, Schäffler, Schöffler Antonius
  • Zawód: malarz
  • Miejsce zamieszkania: Wrocław 1732–1744, Brno 1744–1747, Praga 1747–1760
  • Miejsca działalności: Baumburg an der Alz, Brno, Broumov, Durlach, Hrdly, Jelenia Góra, Jemniště, Krzeszów, Książ, Kłodzko, Landsberg am Lech, Lubiąż, Náchod, Nysa, Okrouhlice, Praga, Prudnik, Wormacja, Wrocław, Żmigród

Ojciec Felixa Antona Schefflera, Johann Wolfgang, oraz jego starszy o rok brat Krzysztof również byli malarzami. Około 1730 roku bracia Schefflerowie przybyli na Śląsk i wspólnie wykonali dekorację freskową kościoła klasztornego Bożogrobców w Nysie. Następnie Christoph Thomas wrócił do Bawarii, a Felix Anton został na Śląsku. 15 IX 1732 roku Scheffler już jako obywatel Wrocławia ożenił się z Marią Barbarą, córką świdnickiego zegarmistrza Thomasa Heigla oraz bratanicą malarza Franza Heigla. Ślub odbył się w Świdnicy, ale młodzi małżonkowie zamieszkali we Wrocławiu na terenie parafii pw. św. Macieja, tam też były chrzczone ich dzieci:
- syn Joseph Anton Ignaz 16 XI 1734 (zm. 2 XI 1734),
- córka Maria Anna Barbara 5 XIII 1738.
W 1744 roku malarz wyjechał do Brna, a w 1747 roku przeniósł się z całą rodziną do Pragi. Tam zmarł i został pochowany na cmentarzu przy kościele pw. św. Henryka. Przy jego grobie postawiono krzyż z napisem: Ich Der Ich So Oft Christum Gemahlet Hab Lig / Hir Das Jetzo Ich Auch Mich in Christo Lab.


Dzieła freskowe na Śląsku

Inne dzieła

- Nysa,
kościół klasztorny Bożogrobców pw. św. Piotra i św. Pawła, dekoracja freskowa sklepienia, kaplic i empor, Adoracja Trójcy Świętej i Wywyższenie Krzyża przez triumfujący i walczący Kościół, (razem z bratem Christophem Thomasem), 1729–1731,
kościół kolegiacki pw. św. Jakuba, dekoracja freskowa kaplicy pw. Trójcy Świętej, 1752–1753,
- Zamek Książ,
Pawilon Letni, dekoracja freskowa, Widoki zamku Książ, 1734,
- Wrocław
Uniwersytet Wrocławski, reprezentacyjna klatka schodowa, dekoracja freskowa, Personifikacje księstw śląskich, 1734–1735,
Uniwersytet Wrocławski, wieża matematyczna, dekoracja freskowa, Personifikacje Czterech Wiatrów, ok. 1734 (zniszczone w 1739),
Uniwersytet Wrocławski, dawna apteka, dekoracja freskowa, Chrystus uzdrawiający chorych, 1739,
Uniwersytet Wrocławski, portal dawnej apteki, dekoracja freskowa, Św. Franciszek uzdrawiający chorych, 1739,
katedra pw. św. Jana Chrzciciela, kaplica grobowa, 1749, (zniszczona w 1759),
- Wrocław-Leśnica, kościół parafialny pw. św. Jadwigi, dekoracja freskowa sklepienia, Pięć tajemnic różańcowych, 1739,
- Żmigród, kościół parafialny pw. Trójcy Świętej, kaplica pw. Krzyża Świętego, dekoracja freskowa, 1739,
- Prudnik, kościół parafialny, Kaplica grobowa, zakrystia, dekoracja freskowa, 1740, (niezachowana już pod koniec XIX w.),
- Kłodzko, klasztor Minorytów, refektarz, dekoracja freskowa sklepienia, Święci zakonu franciszkańskiego, 1743,
- Broumov,
kościół klasztorny Benedyktynów pw. św. Wojciecha, zakrystia, dekoracja freskowa sklepienia, Abraham i Melchizedech, 1743,
kościół parafialny pw. św. Wacława, dekoracja freskowa sklepienia, Święci patroni Czech, 1748,
klasztor Benedyktynów, dekoracja freskowa refektarza letniego, Znalezienie miejsca na założenie klasztoru w Břevnovie, Ufundowanie klasztoru w Broumovie, Ufundowanie klasztoru w Rajhradzie, Ufundowanie klasztoru w Úpicach, 1749,
klasztor Benedyktynów, dekoracja freskowa biblioteki, 1751,
klasztor Benedyktynów, dekoracja freskowa refektarza zimowego, 1755,
- Brno, kościół klasztorny Jezuitów, dekoracja freskowa sklepienia, 1744–1745,
- Hrdly, kościół parafialny, dekoracja freskowa sklepienia, 1747–1749,
- Martínkowice, kościół parafialny pw. św. Marcina, dekoracja freskowa sklepienia, Św. Marcin w Niebie, Legenda św. Jerzego, 1748,
- Praga-Hradczany, Loreta, dekoracja freskowa sklepienia krużganków, Wezwania Litanii Loretańskiej, 1750,
- Náchod, zamek, dekoracja freskowa sali reprezentacyjnej, Ottavio Piccolomini wstępujący na Olimp wiecznej sławy, około 1751,
- Jemniště, zamek, dekoracja sklepienia kaplicy, Trójca Święta, dekoracja freskowa sali reprezentacyjnej, Olimp, Cztery pory roku, Alegoria wojny, 1754,
- Okrouhlice, kościół parafialny, dekoracja freskowa, 1754 (niezachowana),
- Landsberg a. L., kościół klasztorny Jezuitów, dekoracja freskowa chóru dla weteranów, Św. Ignacy wstępuje do Nieba; dekoracja freskowa sklepienia zakrystii, Wniebowstąpienie, 1756,
- Baumburg an der Alz, kościół klasztorny Augustianów, dekoracja freskowa sklepienia, Życie św. Augustyna, Dzieła zakonu Augustianów, Powstanie zakonu Augustianów-eremitów, Działalność misjonarska Augustianów, Walka świętych z herezją, św. Augustyn wstępuje do Nieba, Koncert niebiański, 1756–1757.

Autor noty: Emilia Kłoda

Felix Anton Scheffler najprawdopodobniej rozpoczął edukację malarską w warsztacie swojego ojca. W latach 1720–1728 razem z rok starszym bratem Christophem Thomasem uczył się w pracowni Cosmy Damiana Asama, gdzie opanował technikę fresku mokrego. Około 1728 roku malarz przebywał w Stuttgarcie u nadwornego malarza i opiekuna galerii, Johanna Christopha Grootha. Tam miał nauczyć się malarstwa portretowego oraz technik graficznych. Na początku lat 30. XVIII wieku Felix Anton rozpoczął samodzielną karierę na Śląsku. Przed 1734 rokiem artysta uzyskał tytuł nadwornego malarza kardynała i biskupa wrocławskiego Filipa Ludwika von Sitzendorf. Malarz pracował równolegle dla zleceniodawców z terenu Śląska i Czech. W 1756 roku, po śmierci Christopha Thomasa, Felix Anton wyjechał do Bawarii, aby dokończyć rozpoczęte przez brata prace.

Felix Anton Scheffler malował obrazy olejne, głównie ołtarzowe, oraz wykonywał monumentalne dekoracje naścienne w technice fresku mokrego (al fresco). Działalność malarza była nierozłącznie związana z fundatorami z kręgu Kościoła katolickiego, przez co większość jego zachowanych dzieł prezentuje tematykę sakralną. Warto jednak zwrócić uwagę na pojawiające się w jego twórczości przedstawienia alegoryczne, portrety i widoki miast. Dzieła Schefflera charakteryzują się późnobarokową, pastelową kolorystyką oraz rokokową elegancją. Malarz często tworzył swoje kompozycje w oparciu o rozwiązania formalne swojego mistrza – Cosmy Damiana Asama. Można zauważyć powtarzalność typów twarzy czy schematów kompozycyjnych opartych na trójkącie czy esowatej linii.

Biskupi wrocławscy: Franciszek Ludwik von der Pfalz-Neuburg, Filip Ludwik von Sitzendorf, cystersi (Lubiąż, Krzeszów, Brno, Gościkowo-Paradyż, Lubawka, Chełmsko Śląskie), jezuici (Wrocław, Brno, Landsberg), duchownieństwo diecezjalne (Jawor, Prudnik, Żmigród, Wrocław-Leśnica), duchowni protestanccy (Jelenia Góra), przedstawiciele szlachty: Franz Adam von Trauttmansdorff, Octavius II Piccolomini de Arragona, Conrad Maximilian von Hochberg.

A. Schultz, Untersuchungen zur Geschichte ser Schlesischen Maler (1500–1800), Breslau 1882, s. 134; 

B. Patzak, Archivalische Beiträge zu einer Geschichte der deutschen Barockmalerei II, „Monatshefte für Kunstwissenschaft” 9 (1916), nr 10, s. 334–340, s. 334–336; 

B. Patzak, Die Jesuitbauten in Breslau und ihre Architekten. Ein Beitrag zur Geschichte des Barockstiles in Deutschland, Strassburg 1918 („Studien zur Deutschen Kunstgeschichte”, 204, „Studien zur Schlesischen Kunsgeschichte”, 1), s. 64–68; 85–88; 

E. Dubowy, Felix Anton Scheffler. Ein Beitrag zur Kunstgeschichte des 18. Jahrhunderts, „Jahrbuch des Vereins für christliche Kunst“, 6 (1926), s. 1–194; 

N. Lieb, Scheffler, Felix Anton [w:] Allgemeines Lexikon der bildenden Künstler von Antike bis zur Gegenwart, t. 30, red. U. Thieme, F. Becker, H. Vollmer, Leipzig 1936, s. 7–8; 

T. Dobrowolski, Sztuka na Śląsku, Katowice – Wrocław 1948, s. 289–291; 

M. Morelowski, Rozkwit baroku na Śląsku 1650–1750, Wrocław 1952, s. 42; 

H. Tintelnot, Barocke Freskomaler in Schlesien, „Wiener Jahrbuch für Kunstgeschichte“, 16 (1954), s. 173–198, s. 173–199; 

K. Kalinowski, Barokowe opactwo cysterskie w Lubiążu, „Zeszyty Naukowe Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu. Historia Sztuki”, 26 (1960), z. 2, s. 79–158; 

H. Dziurla, Krzeszów, Wrocław 1974, passim; 

E. Różycka, J. Rozpędowski, Jelenia Góra, Wrocław – Warszawa – Kraków – Gdańsk 1975 („Śląsk w zabytkach sztuki", red. T. Broniewski, M. Zlat), s. 27, 147–149; 

E. Kobylańska, Malowidła sklepienne w kościele św. Krzyża w Jeleniej Górze, praca magisterska napisana pod kierunkiem prof. dr hab. M. Zlata, Wrocław 1982 [mps w Bibliotece Instytutu Historii Sztuki Uniwersytetu Wrocławskiego]; 

J. Witecki, Malarstwo monumentalne Felixa Antona Schefflera w klasztorze w Lubiążu, praca magisterska napisana pod kierunkiem dr. Henryka Dziurli, Wrocław 1990 [mps w Bibliotece Instytutu Historii Sztuki Uniwersytetu Wrocławskiego], s. 123–131; 

G. Schulze-Głazik, Konserwacja malowideł Feliksa A. Schefflera w kościele Św. Krzyża w Jeleniej Górze, [w:] Czterdziestolecie Wydziału Konserwacji Dzieł Sztuki ASP w Krakowie (1950–1990), red. M. Domagalski, Warszawa 1992 („Biblioteka muzealnictwa i ochrony zabytków”, Seria B, 88, s. 149–156; 

H. Dziurla, Uniwersytet Wrocławski. Kompleks Leopoldyński, Wrocław 1997, s. 75–76, 98–99; 

B. Lipczyńska, Barokowa panorama Śląska, [w:] „Roczniki Sztuki Śląskiej” 16 (1997), s. 117–139; 

M. Makowski, Nieznany widok Cieszyna z wrocławskiego fresku, „Kalendarz Cieszyński”, 13 (1997 [1996]), s. 89–91; 

M. Kogut, Dwa dzieła malarza Feliksa Antoniego Schefflera w kościele Św. Trójcy w Żmigrodzie, [w:] Kronika doliny Baryczy, t. 8, red. I. Kowalski, Milicz 2000, s. 165–170; 

A. Langer, Die Gnadenkirche „Zum Kreuz Christi” in Hirschberg. Zum protestantischen Kirchenbau Schlesiens im 18. Jahrhundert, Stuttgart 2003 („Forschungen zur Geschichte und Kultur des östlichen Mitteleuropa“, 13), s. 65–89; 

A. Marsch, Felix Antonius Scheffler (1701–1760), [w:] Schlesische Lebensbilder, t. 8. Schlesier des 14. bis 20. Jahrhunderts, red. A. Herzig, Neustadt an der Aisch 2004, s. 141–147; 

A. Marsch, Der schlesische Bilderzyklus im Treppenhaus der Leopoldina und sein Maler Felix Anton Scheffler, [w:] Die tolerierte Universität. 300 Jahre Universität Breslau 1702 bis 2002, katalog wystawy, Universitätsbibliothek Stuttgart, 2 XII 2002–7 II 2003, Schlesisches Museum zu Görlitz, 1 III–27 IV 2003, Oberschlesisches Landesmuseum Ratingen, 18 V–6 VII 2003, red. N. Conrads, Stuttgart 2004, s. 156–175; 

T. Hladík, V. Vlnas, M. Vondráčková, Sub umbra alarum. Wzajemne relacje w sztuce barokowej Czech i Śląska w świetle inwestycji kulturalnych arystokracji czeskiej i Kościoła katolickiego, [w:] Śląsk, perła w Koronie Czeskiej. Historia ― kultura ― sztuka, red. M. Kapustka, J. Klípa, A. Kozieł, P. Oszczanowski, V. Vlnas, Praha 2007, s. 197–234, s. 227–229; 

M. Zaremba, Felix Anton Scheffler, [w:] Szlak Sakralnej Sztuki Barokowej im. Michaela Willmanna, www.drogibaroku.org; 

M. Vondráčková, Felix Anton Scheffler in the collections of the National Gallery in Prague, „Bulletin of the National Gallery in Prague”, 20/21 (2010/2011), s. 68–79.